Keeping Up With Kabataan

April 9, 2022

Bianca Mandapat

 

From revolutions to elections, the youth have been making waves in Philippine politics for decades. The Filipino youth have proven to be vital actors in nation-building and working towards sustainable solutions,  but they are yet to be given a seat at the table. Though programs like Sangguniang Kabataan and the National Youth Commission were established to promote youth involvement, participation was not maximized and was at times tokenistic. The Philippine party-list system provides a new avenue for the youth to get their voice into rooms. Kabataan Party-list (KP) is one of the few party-lists that claim to represent the youth voice. The Adversity Archive sat down with KP’s national president and first nominee, Raoul Manuel to discuss their advocacy, policies, and plans for the future.

KABATAAN-PL-featured-image-728x410.png

Last year marked KP’s 20th year since its inception in 2001. Established and sustained by the youth, the party-list has served for five terms in the House of Representatives. The road to the Lower House was not easy. Without the backing of any political dynasty, foreign entity, or large corporation, the party-list had to build from the bottom-up— its foundation solidified by schools, youth movements, and organizations. They eventually won a seat in 2007 and have since been critical of governments from the Arroyo Administration to that of Aquino and Duterte. Today, they have thousands of members and various chapters in regions spanning Luzon, Visayas, and Mindanao. Manuel expressed the party-list’s shared desire to expand their network and maximize their space to raise issues and forward the interests of the youth in Congress. KP’s representatives include Manuel from Iloilo; Angel Galimba, an IP rights advocate from Ilocos Norte; and Jandeil Roperos, a students’ rights defender from Butuan City. 

Policies and Programs

Some of the landmark bills authored by the party-list’s current representative include the Universal Access to Quality Tertiary Education Act  which grants free college education to students of state universities and the Free Internet Access in Public Spaces Act in 2017. The Occupational Safety and Health Standards Act, Mental Health Act, and Safe Spaces Act are among the policies that KP also pushed for. Leadership workshops, skills training, and campaigns for voters education and citizen empowerment are among the programs implemented by party-list members. 

Tony*, one of KP’s supporters in Metro Manila explained why the youth party-list earned his vote, “Si Kabataan Party-list kasi… nagpapasa siya ng house bills and resolutions para doon sa ikakabuti ng mga mamamayan. For example, merong nangyayaring mga paglabag sa karapatang pantao, naglalabas kaagad si Kabataan Party-list at ng party-lists ng MAKABAYAN ng mga resolution para ma-imbestigahan ito tulad ng korupsyon sa Pharmally.” ([I support] Kabataan Party-list because they pass house bills and resolutions for the benefit of the people). However, one supporter at a MAKABAYAN Bloc caravan had difficulty identifying the party-list’s policies and their personal impact in his life. These contrasts illustrate that while policies are one thing, the felt impact of such is another. 
 

Manuel relayed how KP continues to advocate for communities on the ground such as those who are facing evictions, demolitions, and basic needs deprivation. Though the party-list continues to be involved in immediate relief operations, Manuel emphasizes the importance of establishing people’s organizations so the communities will be equipped to stand on their own. He maintains,

 

“Kailangan ang genuine youth representation kase tayong mga kabataan, we have much to offer. And the Filipino people deserve our energy, our fresh ideas... Sa five terms ngayon ng Kabataan Party-list, napakita natin na kahit minority tayo sa loob ng Kongreso, nagagawa parin natin. Naiassert yung ating boses.”

 

(There is a need for genuine youth representation because we, the youth, we have much to offer. And the Filipino people deserve our energy, our fresh ideas… During the five terms of Kabataan Party-list, we were able to show that even if we are a minority in Congress, we can still do it. We are able to assert our voices.)

kabataan-42_2019-10-08_18-31-21.jpeg

Advocacy and Agenda

KP strives to involve various stakeholders in the planning of programs and shaping of policies. In Manuel’s words, “Hindi lang fellow youth yung ating kinakausap. Gusto din natin kase maforge yung broadest na unity sa iba’t ibang usapin na dinadala natin.  Kaya nandiyan din yung ating pakikipagugnayan sa associations ng mga teachers, even yung mga school administrators…” (It’s not just our fellow youth who we talk to. We also want to forge the broadest unity in the different discussions that we raise. That is why we also have connections with associations of teachers and even school administrators.)

 

Despite occasional differences, Manuel believes that there are common goals and concerns that these diverse groups and sectors can unite under. While KP claims to be the only genuine representation of the youth in Congress, party-lists have often been accused of having priorities that do not align with the groups they are supposedly serving. In response to this criticism, Manuel retorts, “… yung 9-Point Agenda natin, nacacapture niya kung ano yung interests ng mga kabataan regardless of yung ating socio-economic class, SOGIE, or other classifications.” (Our 9-Point Agenda is able to capture the interests of the youth regardless of one’s socio-economic class, SOGIE, or other classifications.) The 9-Point Youth Agenda outlines what the party-list hopes to work towards if re-elected.

KP’s advocacy goes beyond the youth. “Kasama diyan ang education, employment, access to social services, ang pagkaroon ng isang masmaayos na gobyerno na nakikinig at aaksyunan ang hinaing ng kanyang mamamayan,” (That includes education, employment, access to social services, having a better government that listens and acts on the grievances of the people) Manuel adds. Collaborating with its chapters, coordinating with Sangguniang Kabataan Leaders, and initiating dialogue with student councils are among the steps that KP has taken to remain in touch with the people they claim to represent.  Manuel asserts, “Gusto natin ipagpatuloy ang ganitong relationship for us to work on issues na nagkakaisa tayo.” (We want to continue this kind of relationship for us to work on issues as one.)

Current Challenges

Under the mantra of “Laban Kabataan,” the party-list commits to carrying the diverse concerns and broad interests of the Filipino youth to Congress. Manuel explains, “Laban Kabataan kase nagperpersist tayo despite yung mga attacks and threats sa atin. Ang ating paglaban ay isa siyang sign of defiance sa iba’t ibang  mga schemes ngayon ng incumbent administration.” (Laban Kabataan because we persist despite the attacks and threats directed towards us. Our fight is a sign of defiance against the different schemes of the incumbent administration.) Recently, KP went head to head with the National Task Force to End Local Communist Armed Conflict (NTF-ELCAC) which filed a petition against the party-list in an attempt to block it from running in the 2022 elections. The national task force accused KP and other members of the Makabayan Bloc of being fronts for insurgent groups in the Philippines. KP denied these allegations and accused NTF-ELCAC of groundless speculation and red-tagging.

Aside from the NTF-ELCAC’s pushback, KP also grappled with the onslaught of cases and lockdowns during the pandemic. As operations transitioned online, coordinating with chapters, reaching communities on the ground, and mobilizing volunteers became a challenge for the youth party-list. Young people around the Philippines faced similar issues on a wider scale as schools closed and savings dwindled. In 2020, the Department of Education documented about a four million decrease in public and private school enrollment. Mental health issues among the youth also continue to rise at alarming rates. The Kapit Kamay: Alternative Learning Avenue for the Youth program was created by party-list volunteers to address these concerns. The initiative assisted students who had difficulty learning remotely through connecting them with volunteers who were willing to tutor them in different subjects. In the words of KP supporter, Tony, “For almost twenty years and labing-apat na tao na nasa seat ng Congress, isa si Kabataan Party-list… ang nagsusulong ng pinaka-abante at progresibong kampanya para sa edukasyon. Ito ang tinatawag na makabayan, makamasa, at siyentipiko.” (For almost twenty years and fourteen people who have sat in Congress, Kabataan Party-list is one… of those who promote the most advanced and progressive campaign for education. This is nationalistic, for the masses, and scientific.)

Plans and Promises

 

If KP were to be given a seat in Congress, the gradual and safe reopening of schools will be at the forefront of the party-list’s agenda. Manuel insists that “…we can be safe while not sacrificing the education of our young people.” KP representatives intend to build on the accomplishments of their predecessors. In particular, they commit to push for the strengthening of the public school system, reforming the curriculum, and making the benefits of the Free Higher Education for All Act more accessible and far reaching. They also plan to push for the implementation of the Safe Schools Re-opening Bill and Emergency Student Aid and Relief Bill. Both bills were drafted in an effort to alleviate the struggles of students and youth as a result of the lockdowns and drastic shifts in the past years. The Safe Schools Re-opening Bill aims to facilitate the safe transition of schools in the new normal setup. If passed, the Emergency Student Aid and Relief Bill will mandate a one-time cash assistance for students and individuals who had to drop out during the pandemic.

While these plans and programs are all fine and dandy, the defining moment of candidates is whether or not they stay true to their word once they take their seat in office. Manuel assures readers, “Tayo sa Kabataan, we present an alternative type of politics. Ibig sabihin, gusto natin yung nakapanguna talaga usapin ng mamamayan, tapos hindi yung mga empty promises lang pero concrete na platform.” (We, in Kabataan, present an alternative type of politics. This means that we want the matters of the people to be prioritized, and not just empty promises but a concrete platform) On the concern of check-and-balance, Manuel presented the idea of setting up advisory councils that specialize on particular issues or advocacies like the environment. Such advisory councils will be composed of organizations and advocates who will help ensure that the party-list aligns its bills and resolutions to that of the people they are representing. “Lalo nating nagagawang democratic yung process tapos lalo din nating nakakatuwang yung mga youth leaders natin para kung ano yung niche nila, naaapply agad into policy making,” (We can make the process more democratic and engage our youth leaders even more, so that whatever their niche is, it can be immediately applied to policy making.) Manuel puts forth. He also brings up KP’s track record, citing Rep. Sarah Elago’s accomplishments including the filing of the top ten priorities bills on the first day in Congress.

 

The continuity of this legacy is yet to be determined by her successors.

Manuel implores voters, especially those voting for the first time, to popularize and advance the call for livelihood, education, and rights. Imploring citizens to vote wisely, he stresses, “Sa mga first-time voters, grabe yung timing kasi sobrang halaga ng election ngayon...  nandiyan na yung mga nageembody talaga ng rotten politics in our country. Kaya tayong mamamayan dahil mas marami naman talaga tayo in terms of number, tayo magsama sama… Yun yung ating historical task for now. And kaya natin siyang gawin as long as we come together and maharness natin yung ating potential bilang mga kabataang Pilipino.” (To the first-time voters, grabe the timing because the elections this year are very important… There are those who embody rotten politics in our country. That’s why we, the people, because we are really more in terms of number, we should come together… That is our historical task for now. And we can do it as long as we come together and harness our potential as Filipino youth.) For the 2022 landmark elections, around four million youth aged 18 to 21 registered to vote.

Indeed, politicians may hang their banners on our buildings and let their campaign calls ring through our streets, but at the end of the day, the polls are the people’s.

 

Pagsubaybay sa Kabataan

April 9, 2022

Bianca Mandapat

Mula rebolusyon hanggang halalan, ilang dekada nang nagiging kasapi at malaking impluwensya ng mga kabataan sa mga politikal na gawain ng Pilipinas. Ang mga kabataan ay mahalaga sa pagbuo ng isang bansa at pagtatag ng mga sustainable na solusyon subalit hindi sila nabibigyan ng posisyon. Bagaman naitatag ang mga programa tulad ng Sangguniang Kabataan at National Youth Commission para mas hikayatin ang pakikilahok ng mga kabataan, kulang pa rin ang partisipasyon ng mga kabataan at minsan ay nagiging tokenistic. Ang sistema ng party-list sa Pilipinas ay nagiging plataporma ng kabataan upang maihayag at mapakinggan ang kanilang boses. Ang Kabataan Party-list (KP) ay isa sa mga iilang party-list na kumakatawan sa mga kabataan at naninilbihang boses nila. Nakapanayam ng Adversity Archive ang national president o pangulo at first nominee ng KP na si Raoul Manuel upang pag-usapan ang kanilang adbokasiya, patakaran, at plano para sa kinabukasan. 

KABATAAN-PL-featured-image-728x410.png

Ang nakaraang taon ang pang-20 na taon noong nagsimula ang KP noong 2001. Itinatag at napanatili ng kabataan, ang party-list ay nanilbihan ng 5 terms sa Kapulungan ng mga Kinatawan. Ang daan patungo sa Mababang Kapulungan ay hindi naging madali. Kinailangang simulain ang party-list mula baba hanggang taas ng walang suporta ng mga political dynasty, mga dayuhang institusyon, o malalaking korporasyon. Ang kanilang pundasyon ay napatatag ng mga paaralan, kilusang kabataan, at organisasyon. Nakapanalo rin sila ng posisyon noong 2007 at simula noon ay naging mapanuri sa administrasyong Arroyo, Aquino, at Duterte. Ngayon, libo-libo na ang kanilang miyembro mula sa iba't ibang dibisyon sa Luzon, Visayas, at Mindanao. Inihayag ni Manuel ang hangarin ng KP na maipalaho ang kanilang network o sakop at mailubos nila ang kanilang plataporma upang matugunan ang mga isyu at mabigyan ng pansin ang interes ng mga kabataan sa Kongreso. Ang mga kumakatawan sa KP ay si Manuel na nanggagaling sa Iloilo; Angel Galimba, isang tagapagtaguyod ng karapatang IP na nagmumula sa Ilocos Norte; at si Jandeil Roperos, isang tagpagtanggol sa mga karapatan ng mga mag-aarl at siya ay nanggaling sa Butuan City.

Polisiya at Programa

Ang ilan sa mga landmark bills na iniakda ng mga kumakatawan sa partylist ang Universal Access to Quality Tertiary Education Act  na nagbibigay ng libreng edukasyon pangkolehiyo sa mga mag-aaral sa mga state universities at ang Free Internet Access in Public Spaces Act noong 2017. Ang Occupational Safety and Health Standards Act, Mental Health Act, at Safe Spaces Act ay halimbawa ng mga polisiya na itinutulak ng KP. Dagdag pa dito, mga workshop sa pamumuno, skills training, at mga kumpanya tungkol sa voters education at citizen empowerment ay mga programmang ipinapatupad ng mga miyembro ng party-list.

Ipinaliwanag ni Tony*, isa sa mga tagasuporta ng Metro Manila kung bakit niya iboboto ang party-list. Ani niya, “Si Kabataan Party-list kasi… nagpapasa siya ng house bills and resolutions para doon sa ikakabuti ng mga mamamayan. Halimbawa, merong nangyayaring mga paglabag sa karapatang pantao, naglalabas kaagad si Kabataan Party-list at ng party-lists ng MAKABAYAN ng mga resolution para ma-imbestigahan ito tulad ng korupsyon sa Pharmally.” Gayunpaman, sabi naman ng isang tagasuporta sa MAKABAYAN Bloc caravan na nahirapan siyang kilalanin ang mga polisiya ng part-list at ang impluwensya nito sa buhay niya. Makikita dito na sa kabila na mga polisiya, ang impluwensya nito sa mga tao ay naiiba rin. 

Iniulit ni Manuel ng bahagi pa rin sa adbokasiya ng KP ang mga komunidad na naghaharap ng mga evictions, demolitions, at mga hindi nabibigyan ng sapat na pangangailangan. Bagaman patuloy pa rin ang mga immediate relief operations, binibigyang-diin ni Manuel ang kahalagahan ng pagtatag ng mga people's organization para maging handa ang mag komunidad na tumayo sa kanilang sariling paa. Sabi niya rin,

 

"Kailangan ng genuine (toong) youth representation kase tayong mga kabataan, we have much to offer (marami tayong maihahandog). And the Filipino people deserve our energy, our fresh ideas (Nararpat at may karapatan sila sa ating sigasig, ang ating mga bagong ideya) ... Sa five (limang) terms ngayon ng Kabataan Party-list, napakita natin na kahit minority tayo sa loob ng Kongreso, nagagawa pa rin natin. Naiassert (naihahayag) ‘yung ating boses.”

kabataan-42_2019-10-08_18-31-21.jpeg

Adbokasiya at Ahenda

Nagsusumikap ang KP na maisama ang ibang mga stakeholder sa pagplano ng mga programa at paghubog ng mga polisiya. Sabi ni Manuel,  “Hindi lang fellow youth (kapwa kabataan) ‘yung ating kinakausap. Gusto din natin kase maforge ‘yung broadest na unity sa iba’t ibang usapin na dinadala natin.  Kaya nandiyan din ‘yung ating pakikipagugnayan sa associations ng mga teachers, even yung mga school administrators (guro, pati na rin ang mga administrasyon ng paaralan…”

Sa kabila ng mga pagkakaiba paminsan-pinsan, naninindigan si Manuel na maraming mga magkaparehong layunin at alalahanin ng mga iba’t ibang grupo at sektor na siyang maaring maging punto ng pagsasama. Habang inaangkin ng KP na tunay nilang nirerepresenta ang kabataan sa Kongreso, naakusa ang ibang mga party-lists na hindi pumapantay ang kanilang mga prayoridad sa mga grupo na kanilang siniserbisyo. Sagot naman ni Manuel sa pulang ito, “… yung 9-Point Agenda natin, nacacapture niya kung ano yung interests ng mga kabataan regardless of (sa kabila ng) yung ating socio-economic class, SOGIE, or other classifications (o iba pang pag-uuri).” Ibinabanalngkas ng 9-Point Youth Agenda ang nais pag-ukulan ng pansin ng party-list kung sila ay hinirang muli.

Ang mga adbokasiya ng KP ay humihigt pa sa mga kabataan lamang. “Kasama diyan ang education, employment, access to social services, ang pagkaroon ng isang masmaayos na gobyerno na nakikinig at aaksyunan ang hinaing ng kanyang mamamayan,” dagdag ni Manuel. Kasama ang ilang mga kaakibat, ang pagkokoordinado sa mga lider ng Sangguniang Kabataan at pagsimula ng mga diyagolo kasam ng mga student council ay mga hakbang ng KP upang mapanatili ang kanilang koneskyon sa mga taong kanilang kinakatawan. Isinasalaysay din ni Manuel, “Gusto natin ipagpatuloy ang ganitong relationship for us to work on issues (para matugunan ang mga isyu) na nagkakaisa tayo).”  

Kasalukuyang Hamon

Sa ilalim ng mantrang “Laban Kabataan,” ipinapangako ng party-list na ipaalam sa Kongreso ang iba’t ibang mga alalahanin at ang mga malalawak na interes ng kabataang Pilipino. Ipinapaliwanag ni Manuel, “Laban Kabataan kase nagperpersist tayo despite (sa kabila ng) yung mga attacks and threats (puna at banta) sa atin. Ang ating paglaban ay isa siyang sign of defiance (tanda ng pagsuway) sa iba’t ibang  mga schemes (patakaran) ngayon ng incumbent administration (nakaupong administrasyon) .” Kamakailan lamang, humarap ang KP sa National Task Force to End Local Communist Armed Conflict (NTF-ELCAC) na nagpetisyon laban sa party-list upang mapigilan nito ang party-list sa pagtakbo ngayong 2022 halalan. Inakusa ng national task force ang KP at ang ibang miyembro ng Makabayan Bloc ng pagiging fronts para sa mga insurgent groups o mga taong umaalsa laban sa gobyerno. Tinaggihan ng KP ang mga alegasyon at akusa ng NTF-ELCAC at itinuring itong groundless speculation and red-tagging.

Maliban sa pagkaantala ng NTG-ELCAC, naging balakid rin para sa KP ang pagtaas ng bilang ng COVID at ang mga lockdowns noon pandemya. Para sa party-list, naging hamon ang pag-uusap sa kanilang mga kaakibat, pag-abot at pag-abot sa mga komunidad, at paghanap ng mga boluntaryo noong naging online ang setup. Magkakatulad ang mga nararanasang isyu ng mga kabataan sa iba’t ibang bahagi ng Pilipinas habang isinasara ang mga paaralan at nauubusan ng ipon. Noong 2020, naidokumento ng Kagawaran ng Edukasyon na bumababa sa humihigit-kumulang 4 na milyong ang mga hindi nagpatala o nag-enroll. Mga mental isyu sa mga kabataan ay patuloy na tumataas sa isang nakakaalarmang bilang. Ang Kapit Kamay: Alternative Learning Avenue for the Youth programa ay nilikha ng mga boluntaryo ng party-list para matugunan ang mga isyu. Ang initiatibo ay gumabay sa mga mag-aaral na nahirapan mag-aral sa pamamagitan ng pagtuturo pagtu-tutor ng iba’t ibang mga asignatura. Para kay Tony ng isang tagasuporta ng Partylist, ““For almost twenty years (Halos dalawampung taon) and labing-apat na tao na nasa seat ng Congress, isa si Kabataan Party-list… ang nagsusulong ng pinaka-abante at progresibong kampanya para sa edukasyon. Ito ang tinatawag na makabayan, makamasa, at siyentipiko.” 

Plano at Pangako

 

Kung mabibigyan ng posisyon sa Kongreso ang KP, ang paunti-unti at ligtas na pagbukas ng mga paaralan ang magiging prayoridad ng party-list. Sabi ni Manuel na “...“…we can be safe while not sacrificing the education of our young people. (...maari tayong maging ligtas na hindi sinasakripisyo ang edukasyon ng kabataan)” Nais ng mga kumakatawan sa KP na mas mapalago ang mga naabot ng mga nakatataas. Sa partikular, ipinapangako nila na palakasin ang mga sistema ng pampublikong paaralan, pagreporma sa kurikulum, at maibahagi sa publiko ang Free Higher Education for All Act. Plano rin nila na ipatupad ang Safe Schools Re-opening Bill at Emergency Student Aid and Relief Bill. Iniakda ang parehong bills para mapagaan ang mga balakid o hadlang na hinaharap ng mga mag-aaral at kabataan buhat ng mga lockdowns at mga pagkakaiba na nagaganap sa mga nakaraang taon. Layunin ng The Safe Schools Re-opening Bill  na pangunahin ang ligtas na pagbabalik sa paaralan sa new normal na setup. Kung ito ay napasa, iuutos ng  Emergency Student Aid and Relief Bill ang one-time cash assistance para sa mga mag-aaral at taong hindi nagtuloy sa pag-aaral noong pandemya. 

Habang mabubuti ang mga plano at programang ito, nakasalalay pa rin sa mga kandidato kung maisasakatuparan nila ang mga ipinapangako nila kapag sila ay nakaupo na sa puwesto. Ani ni Manuel, “Tayo sa Kabataan, we present an alternative type of politics (inirerepresenta namin ang ibang uri ng politika). Ibig sabihin, gusto natin yung nakapanguna talaga usapin ng mamamayan, tapos hindi yung mga empty promises (walang lamang ang mga pangako) lang pero concrete na platform (konkreto ng plataporma).” Sa isyu ng check-and-balance, ipinakilala ni Manuel ang ideya ng pagtayo ng advisory councils na tumutugon sa mga iba’t ibang isyu o adbokasiya tulad ng kalikasan. Ang mga advisory councils na ito ay binubuo ng mga organisasyon at nag-aadbokasiya para sa mga magsusubaybay sa party-list kung ang kanilang mga bills at adbokasiya ay para sa mga taong kinakatawan nila. “Lalo nating nagagawang democratic (demokratiko) yung process (proseso) tapos lalo din nating nakakatuwang ‘yung mga youth leaders (lider) natin para kung ano yung niche (posisyon) nila, naaapply agad into policy making,” ani ni Manuel. Pinag-usapan rin niya ang track record ng KP, ayon sa mga naabot ni Rep. Sarah Elago tulad ng pagmungkahi ng top ten priorities bills sa unang araw sa Kongreso.

Ang pagpatuloy sa kangyang legado ay nakasalalay sa mga susunod sa kanya.

Nakikiusap si Manuel sa mga mamboboto, lalo na ang mga unang beses pa lang magboboto, na mapasikat at manawagan para sa kabuhayan, edukasyon, at karapatan. Hinihikayat ni Manuel na magboto ng may karunungan noong sinabi niya na “Sa mga first-time voters (unang beses pa lang boboto),, grabe yung timing (lagay nang oras) kasi sobrang halaga ng election (halalan) ngayon...  nandiyan na yung mga nag-eembody (kumakatawan) talaga ng rotten politics in our country (kabulukan ng politika sa bansa). Kaya tayong mamamayan dahil mas marami naman talaga tayo in terms of number (sa bilang), tayo magsama-sama… Yun yung ating historical task for now (makasaysayang gawain ngayon). And (At) kaya natin siyang gawin as long as we come together and maharness natin yung ating potential  (kung magkaisa tayo at magamit ang ating potensyal) bilang mga kabataang Pilipino.” Para sa Halalan 2022, humihigit-kulang sa 4 na milyon ang mga kabataang 18 to 21 na taong gulang na nagparehistro. Talagang maaring ilagay ng mga politiko ang mga banner sa mga building at pasimunuuhin ang tunog ng kanilang kampanya sa mga daanan, subalit ang pagboboto ay nasa tao pa rin. 

Talagang maaring ilagay ng mga politiko ang mga banner sa mga building at pasimunuuhin ang tunog ng kanilang kampanya sa mga daanan, subalit ang pagboboto ay nasa tao pa rin.